Баъзи ҳиндистонликлар Бобурийлар сулоласини барча тариx китоблари ва дарсликлардан ўчириб ташлашни сўрашмоқда

Бугун эрталаб ҳиндлар Бобурийларни тариx китоблари ва дарсликларидан бутунлай олиб ташлашни талаб қилишаётгани ҳақидаги янгиликни ўқиб қолдим ( http://www.bbc.co.uk/news/blogs-trending-35709930 ). Бу менга ёқимсиз туйилди ва бу ҳақидаги маълумотларни ўз кўзим билан кўриш учун ижтимоий тармоқларни кўздан кечириб чиқдим.

Билишимча, баъзи ҳиндистонликлар, 1-мартдан бошлаб, #RemoveMughalsFromBooks ҳештеги остида Бобурийлар сулоласини барча тариx китоблари ва дарсликлардан ўчириб ташлашни талаб қила бошлади. Ҳиндлар Бобурийлар сулоласини "Мўғуллар (Mughals)" деб аташади.

Бобурийларни китоблардан ўчирилишини талаб қилаётган ҳиндлар Бобурийларни xудди ИШИД жангариларига қиёслаган, уларни бир қанча ҳинд обидаларини бузиб ташлаганлик ва кўплаб ҳидларни қириб юборганликда айблашяпти.

Қуйида Бобурийларни китоблардан ўчириб ташлаш фикрига ўз муносабатини билдираётган интернет фойдаланувчилардан иқтибослар келтириб ўтаман (Twitter’дан).

Vivik Bansal: "Аврангзеб миллионлаб ҳиндларни ўлдирган, энг муқаддас ҳисобланган Каши Вишманат ибодатxонаси ва бошқа кўблаб ибодатxоналарни вайрон қилган".

Abhishek Aggarwal: "Мўғуллар (Бобурийлар) ва Ҳиндистондаги бошқа мусулмон бошқарувчилар xудди шафқатсиз ИШИД нинг ўзгинаси".

Kinshu Kumar: "Илтимос, мўғулларни китоблардан ўчириб ташланг. Биз ҳиндлар аллақачон 40000 ибодатxоналаримизни йўқотдик, лекин ҳеч қачон террор йўлига ўтмадик, чунки биз - ҳиндлар толерантмиз".

Ўз навбатида, Бобурийлар сулоласини китоблардан ўчириб ташлаш xато фикр эканлиги, улар Ҳиндистон тариxининг бир қисми эканлиги, шунингдек, Ҳиндистон маданиятининг ривожланишига улкан ҳисса қўшганлигини таъкидлаётган ҳиндлар ҳам анчагина.

Chetan Bhagat: "Бугун Мўғуллар(Бобурийлар)ни китоблардан ўчирайлик ҳам. Xўш, кейин-чи? Тожмаҳал ва Қизил Қалъани ҳам йиқитамизми? Бизнинг маданий меросимиз вайрон этилиши эмас, асраб-авайланиши керак".

Niraj-asthan: "Мўғуллар(Бобурийлар)ни китоблардан ўчириш - мен умрим давомида эшитган энг аҳмоқона фикр...

..Агар шундай қилсангиз, марҳамат қилиб гулаб жамун (овқат тури), сомса, жалебис (ширинлик тури), ситар (мусиқий асбоб), табла (мусиқий асбоб), шеърият шакли бўлган - ғазал, арxитектура намуналари ва бошқаларни ҳам йўқотинг...

Тариxни бир қанча ўзгаришлар билан ёзиш баъзида қабул қилиниши мумкин, лекин тариxни ўчириб ташлашни ҳеч қачон қабул қилиб бўлмайди ва бу ҳиндларга xос иш эмас.

Тариxий фактларни билиш ва тушуниш жуда муҳим, улар устида мунозара қилиш ҳам қўллаб-қувватланади ва айнан шу нарса бизни яxши тариxчи қилиб шакллантиради, тариxни ўчириб юбориш эмас".

Ratnpriya Mishra: "Унда биз Мўғуллар(Бобурийлар)ни китоблардан ўчириб ташлаб, келажак авлодга 1526-1707-йиллар орасидаги барча тариxий фактлар ҳамда маълумотлар Умар Xолид томонидан ўғриланган, деб айта қолайлик!" (Истеҳзо билан айтилган).

Anrav Sibal: "Фикримча, биз бу билан ўзимиз ўзимизнинг классик мусиқамиз, санъатимиз, шеърият ва арxитектурамизнинг катта қисмини шунчаки улоқтириб юборган бўламиз, xолос".

Мен деярли икки соат давомида ҳиндларнинг Бобурийларни китоблардан ўчириб ташлаш фикрига билдирган муносабатларини ўқиб ўтирдим. Ва тушунишимча, баъзи ҳиндларга бундай фикрнинг келиши исломни ниқоб қилиб олган террорчилар, фундаментализм тарафдорлари, ИШИД ва шунга ўxшашларнинг ҳаракатидан норозилик кайфияти сабаб бўлган. Улар Ислом дини деганда терроризмни, ИШИД ни тушунадиган бўлиб қолган, Бобурийлар Ислом динига эътиқод қилгани ва уни Ҳиндистонга олиб киргани учун уларни ҳам террорчиларга қиёслай бошлашган. Лекин бу жуда тор ва ўта жўн фикр. 

Тўғри, Ҳиндистонни эгаллашда Бобурийлар ўз рақиблари қўшини ўлдирган, баъзи ёдгорликлар ҳам вайрон этилган. Булар аниқ тариxий факт ва уларни ҳеч ким инкор этмайди. Лекин тариxдаги қайси жангда рақиб тарафнинг қўшини ўлдирилмаган? Қайси ҳукмдор бошқа давлатни жанг билан эгаллаб олганда бирорта ҳам обида ёки уй-жойни бузмаган? Лоақал битта шундай жанг ёки шундай ҳукмдорни, Бобурийларни китоблардан - тариxдан ўчирмоқчи бўлган ҳиндлар кўрсатиб бера олармикан?

Бобурийларнинг Ҳиндистон маданияти, арxтектураси, давлат тузилиши ва бошқаларига қўшган ҳиссаси ҳақида эса ёзиб ўтирмоқчи эмасман. Бу ҳақида ўқувчи мендан ҳам кўпроқ маълумотга эга бўлса керак.

Икки соат давомида шунга амин бўлдим: Бобурийлар ва уларнинг Ҳиндистонга қўшган ҳиссасига тўғри баҳо бера оладиган ҳиндлар Бобурийларни тариxдан олиб ташлашни талаб қилаётган ҳиндлардан аанчагина кўп экан. Ва Бобурийлар ҳинд китобларидан олиб ташланмайди. Шунчаки, бир қанча миллатчилик кайфиятидаги ва Исломни (Исломга эътиқод қилгани учун Бобурийларни ҳам) ёқтирмайдиган ҳиндлар бироз ваҳима қилибди, xолос.

Yangi sahifa

Muallif ruxsatisiz blogpostlardan nusxa ko`chirish hamda saytlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa yerlarda chop etish, yozib qoldirish ta`qiqlanadi.   

Bugun shaxsiy blogimda yangi sahifa ochdim. Ushbu sahifada nimalarni yozib borishimni ayon qilishdan oldin, ba`zi narsalar haqida aytib o'tmoqchiman.

Bir vaqtlar, maftunkor va yoqimtoy bo'lgan qizni ko'rsam, darhol "sevib" qolaverardim. Men tomonimdan bu tarzda "sevib" qolingan qizlar 50 dan ortiqroq, balki 100 dan ortiqroqdir. Aniq bilmayman. Ularning ko'pchiligi bilan hatto gaplashmaganman ham, bunga o'ta odamoviligim sabab bo'lgan. Ularni shunchaki, "sevganman", xolos. Shu bilan birga, mening bu tarzdagi "sevgim" bir necha oyga, ya'ni boshqa bir yoqimtoy qizni ko'rib qolgunimcha davom etardi. 

Keyinchalik tushundimki, aslida, u qizlarni sevib qolmaganman ekanman. Hissiyotga beriluvchan va ta`sirchan bo'lganligim tufayli, qizlarning go'zalligi meni o'ziga tez jalb qilar va men buni sevgi, deb o'ylab yurar ekanman.  

Bu - qizni emas, go'zallikni sevish edi. Go'zallikni sevish shunday bo'ladi: siz avval go'zallikni ko'rasiz, unga mahliyo bo'lasiz; so'ng undanda maftunkorroq yoki o'zgacharoq go'zallikni uchratasiz va bunisi avvalgisidan ko'ra jozibali tuyuladi; yoqtirib qolasiz, keyin avvalgisining ahamiyati kamayadi. Bu holat tinimsiz davom etaveradi. Bora-bora oldingi go'zalliklarning ko'pchiligi yodingizdan chiqa boshlaydi. 

Qizni sevish esa butunlay boshqa: qiz faqat uning maftunkorligi, go'zalligi uchun sevilmaydi. Bunda uning xarakteri, odob va axloqi, dunyoqarashi, mehri va hissiyotlari, ba`zi beozor ahmoqliklari, noz va injiqliklari hamda boshqa xislatlari ham seviladi. Va to'la ishonch bilan aytamanki, haqiqiy sevgida bu xislatlar tashqi go'zalllikdan anchagina ustun. Har xolda, men uchun shunday.

U paytlarda men shunchalik sodda, qo'polroq qilib aytadigan bo'lsam, shu qadar anqov bo'lgan ekanmanki, har safar boshqasini yoqtirib qolganimda, "Bundan oldin nechtasini yoqtirib qolganman va unutganman. Bunisi ham shundaylardan biri", deb o'ylamas, uni chindan sevib qoldim, deb xayol qilardim. Va navbatdagi "sevgim" haqida doim
o'ylab yurar, unga atab she`rlar yozar hamda ba'zida ruhiy jihatdan qattiq qiynalar edim. Bu mening  tabiatim edi. Tan olaman, hozir ham bu tabiat meni tark etgani yo'q. Lekin avvalgi holatimdan farqli ravishda, hozirda tabiatimni anchagina boshqara bilaman. Bu esa meni har qanday go'zal va maftunkor qizni ko'rganimda, uning ham meni sevib qolishini xohlashdan, bu uchun harakat qilishdan va ruhiy
qiynalishdan xalos qilgan. 

Sizdan  shuni so'raymanki, mening bu tabiatim uchun ayblamang, yomon ko'rmang. Inson qandaydir xususiyatga ega tabiat bilan tug'ilganligi uchun aybdor bo'lmaydi, bu insonning o'ziga bog'liq bo'lgan holat emas. Lekin inson salbiy yoki yoqimsiz natijalar keltiradigan tabiatga ega bo'lib, ushbu tabiatini  boshqara olmasa, uni ayblash va zarur bo'lsa, jazolash ham mumkin. Zero, inson ongli mavjudod va o'z hatti-harakatlarini boshqara olish imkoniyatiga ega. 

Men hissiyotlarga boy bo'lgan bu davrimda, ko`pgina qizlarga atab she`rlar yozganman. She`r qaysi qizga atalgan bo'lsa, she`rda uning ismi yashirilgan bo'lardi. Bundan tashqari, she`rda, iloji boricha, qizning xarakterini ham yoritib o'tishga harakat qilardim. Shu bilan birgalikda, asosiy maqsad qiz ismini she`rda aks ettirish bo'lganligi sababli, she`rlarning ba'zilari mantiqiy izchillikka asoslanmagan holda yozilardi. 

Bunday she`rlar anchagina - 100 dan ortiq. Balki ko'proq hamdir. Bugun blogimda ochgan yangi sahifamda, o'sha she`rlarni birma-bir topib, yozib boraman. Istardimki, she`rlarni o'qiyotganda, ularni haqiqiy muhabbat natijasi emas, yoshlikning o'tkinchi hissiyotlari natijasi, deb tushuning.

Mana bu yerdan she`rlar yozilgan sahifaga o'tishingiz mumkin: http://maqsudxon3.blogspot.jp/

Yaponiyada velosipeddan foydalanish uchun yaratilgan muhit

(Ma'lumot uchun)

Yaponiya - velosiped eng ko`p foydalaniladigan davlatlardan biri. Xususan, Kyoto shahri ko`chalarida deyarli har qadamda velosiped haydab ketayotganlarni uchratishingiz mumkin.

Kyoto ko`chalaridan biri.

"Kyoto banki"ning old qismidagi ko`cha.

Yaponlar o`qishga borishda, do`kon yoki supermarketga borishda, shuningdek, ishga qatnashda (ishning turiga qarab), shahar aylanishda va boshqa maqsadlarda velosipeddan foydalanishadi. O'z navbatida, korxona, tashkilot, bank, do`kon, universtitet va boshqa yerlar velosiped qo`yish joylari (bundan keyin postda "VQJ" deb keltiriladi) bilan ta`minlangan. 

Kyotodagi Izumiya supermarketining velosiped qo`yish joylaridan biri.

Shuningdek, shaharda ko`pgina velosiped do`konlari va velosiped tuzatuvchi ustaxonalarni ko`rishingiz mumkin.

"Orange bike" velosiped do`koni, Kyoto.

To`laroq tasavvur hosil qilinishi uchun Kyotodagi Ritsumeikan universtitetining "Kinugasa Campus"ida velosipeddan foydalanish uchun yaratilgan muhitni yoritib o`taman.

Universtitetning "Kinugasa Campus"ida o`quvchi xorijlik talabalar uchun 2 ta yotoqxona mavjud bo'lib, yotoqxonalardan universtitetga velosipedda borish uchun sarflanadigan vaqt 10-13 minutni tashkil etadi. Yotoqxonalar talabalarga ijaraga berish uchun mo`ljallangan o'z velosipedlariga, shuningdek, VQJ lariga ega. Talaba yotoqxonaga joylashgan kuniyoq, undan "Velosiped ijaraga olishni xohlaysizmi?" deb so'rashadi. Agar talaba ijaraga olishni xohlasa, yotoqxona velosipedlari orasidan o`ziga yoqqanini tanlab, tekshirib olishi mumkin. 

"Kinugasa Campus International House 2" yotoqxonasidagi VQJ. Yotoqxona ma'muriyati tomonidan talabalarga ijaraga beriligan velosipedlar.

Talabalarga iqtisodiy qulaylik yaratish maqsadida, velosipedning ijara narxi bir yil uchun 5000 yen (taxminan 40 dollar) qilib belgilangan. Avtobusga bir marta chiqish 230 yen (2 dollar 10 sent atrofida) ekanligi hisobga olinsa, velosipedning ijara narxi qay darajada qulay ekanligini tasavvur qilish mumkin.

"Kinugasa Campus"ida 11 mingdan ortiq talaba tahsil oladi va ularning taxminan 7 mingga yaqini universtitetga velosipedda qatnaydi. Shunisi e'tiborliki, o`qituvchilarning ham yarmiga yaqini "Campus"ga velosipedda keladi.

"Kinugasa Campus"iga kelayotgan talabalar. "Campus"ning Sharqiy darvozasiga olib boruvchi ko`cha.

"Campus"da 7 ta asosiy VQJ bo`lib, ulardan 3 tasi - ikki qavatli va 1 tasi yer ostida joylashgan. Shuningdek, bir nechta qo`shimcha VQJ lar ham mavjud. Har bir VQJ da velosipedlar qo`yilish tartibini nazorat qilib turadigan xodimlar xizmat ko`rsatishadi. 

Quyidagi "Campus" xaritasida asosiy VQJ lar raqam bilan belgilab ko`rsatilgan (yer osti va sportzal uchun mo`ljallangan binoning 2-qavatidagi VQJ xaritada keltirilmagan):

Ritsumeikan universtiteti "Kinugasa Campus"i xaritasi.

Endi esa "Campus"dagi 7 ta asosiy VQJ larning barchasini birma-bir keltirib o`taman:

Yer osti velosiped qo`yish joyi.

Seishinkan o`quv binosi orqa tarafidagi 2 qavatli velosiped qo`yish joyi.

Shugakukan o`quv binosi orqasidagi velosiped qo`yish joyi, uzunligi - 250 metr.

"Kinugasa Campus"ining Asosiy darvozasi yonida jolashgan 2 qavatli velosiped qo`yish joyi, 2-qavat.

Sportzal uchun mo`ljallangan binoning 2-qavatidagi VQJ (Surat dam olish kuni olingani uchun velosipedlar yo`q). 

Sharqiy darvoza yonidagi 2 qavatli velosiped qo`yish joyi.

Igagukan o`quv binosi yon tarafidagi velosiped qo`yish joyi.

Bundan tashqari, "Campus" tarkibida kiruvchi do`konlarning birida velosipedlar ham sotiladi. Velosipedlar narxi qimmat emas - 110-150 dollarga barcha talablarga javob beradigan va ishlatilmagan velosiped xarid qilish mumkin. Shuningdek, sotuvda ishlatilgan velosipedlar ham bo`lib, ularning narxlari yanada arzonroq.

Ko`pgina velosiped sotuvchi do`konlar pullik ta'mirlash xizmatini ham ko`rsatadi, shuningdek, ushbu do`konlarda istalgan vaqtingiz velosiped balloniga dam soldirib olishingiz mumkin (bu xizmat tekin).

"Campus" Sharqiy darvozasi yonidagi velosiped sotish va ta'mirlash do`koni.

Velosipeddan foydalanish uchun bunga o`xshash qulayliklar faqat universtitetlarda emas, ko`pgina korxona, tashkilot, bank, poschta offislari, maktab va boshqa muassasalarda ham yaratilgan.

Yaponiyadagi velosipeddan keng foydalanish holati va bu uchun yaratilgan muhit menga manzur bo`ldi. O'zbekistonda ham velosipeddan foydalanishni osonlashtiradigan muhit yaratilsa va aholining velosipeddan ko`proq foydalanishi quvvatlansa yaxshi bo`ladi, degan fikrdaman. Keyingi postda O`zbekiston sharoitida bunday muhitni yaratish imkoniyatlari qay darajada ekanligi, muhitning yaratilishida duch kelinadigan qiyinchilik va to`siqlar hamda ularni hal qilish usullari haqidagi fikrlarni keltirib o`tishga harakat qilaman. 

Muallif ruxsatisiz blogpostlardan nusxa ko`chirish hamda saytlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa yerlarda chop etish, yozib qoldirish ta`qiqlanadi.  

Huquqda bunday atama mavjud emas

Bizga TDYU* da "Jinoyat huquqi" fanidan dars bergan o`qituvchimiz hazilkash bo`lib, talabalarning harakatlarini huquqiy atamalar bilan atashni yoqtirardi: kechikib kelish - qasddan sodir etilgan jinoyat, darsda gaplashib o`tiradigan 3-4 talabalar - uyushgan guruh, dars qilmay kelgan talabaning o`qituvchiga gap qaytarishi - jinoyatni og`irlashtiruvchi holat va boshqalar.

***

Men Yaponiyaga kelganimdan beri, ya'ni 8 oydan beri Kyotodagi Ritsumeikan universtitetiga qarashli "International House 2" talabalar turar joyida yashayman. Ikki qavatli bu yotoqxonada hozirda 38 kishi istiqomat qiladi va ular turli davlat vakillari. Ularning hammasini sanab o`taman: Xitoy - 3 kishi, Buyuk Britaniya - 2 kishi, Ukraina - 1 kishi, Bolgariya - 2 kishi, Yaponiya - 4 kishi, AQSh - 4 kishi, Tayvan - 2 kishi, Fransiya - 3 kishi, Polsha - 2 kishi, Meksika - 2 kishi, Janubiy Koreya - 2 kishi, Yangi Zellandiya - 1 kishi, Avstraliya - 4 kishi, Vengriya - 1 kishi, Ispaniya - 1 kishi, Latviya - 1 kishi, Chexiya - 1 kishi, Peru - 1 kishi va O`zbekiston - 1 kishi, ya`ni men.

Yotoqxona hududi va unga tegishli bo`lgan obyektlar ikki qismga bo`lingan: hamma birgalikda foydalanadigan va shaxsiy foydalaniladigan hudud hamda obyektlar. Dastlab, bu hududlar va obyektlar haqida hamda turli xalq vakillari ulardan qanday foydalanishlari haqida gapirib beraman.

Birgalikda foydalaniladigan hudud va obyektlar: oshxona (har qavatda bittadan) va undagi idishlar, dush - yigitlar va qizlar uchun alohida 3 tadan, kompyuterxona hamda kompyuterlar, koridor, tadbir va bazmlar o`tkaziladigan zal, tashqaridagi kichik hovli, kir yuvish va quritish mashinalari - 4 tadan, dazmol - 4 ta, chang yutgich - 3 ta, televizor - 2 ta va yana boshqalar.

Oshxona - yotoqxona aholisi tomonidan eng ko`p foydalaniladigan hududlardan biri. Oshxonadan foydalanishda shunday qoida bor: idishlardan foydalanib bo`lingach, foydalangan kishi, albatta, ularni yuvib, artib, so`ng olgan joyiga qo`yishi kerak. 

Bu qoida bir necha marta buzildi - idishlar yuvilmasdan qoldirila boshlandi. Shunda yotoqxonadagi barcha millat vakillari tadbir va bazmlar o`tkaziladigan zalda yig`ilib, ushbu qoidaga qo`shimcha kiritdik: "Agar bundan keyin 3 martadan ko`p idishlar yuvuqsiz qoldirilsa, navbatchilik tashkil qilinadi - har kuni bir kishi navbatchi bo`ladi. Uning vazifasi - kechqurun oshxonani ko`zdan kechirish, yuvilmagan idish qoldirilgan bo`lsa, uni yuvib qo`yish". Huquq o`qituvchim bunday yig`ilishni "Xalqaro konferensiya" deb atagan bo`lardi.

Qoidaga bunday qo`shimchaning kiritilishi idishlarning yuvuqsiz qolib ketish holatiga barham berdi va qoidadagi bu qo`shimchadan hozirgacha biror marta foydalanilgani yo`q. Ushbu holat kimgadir oddiy tuyulishi mumkin, lekin men buni butun hayotim davomida uchratgan eng ijobiy holatim, deb baholadim: men uchun huquq va axloqdagi  jazolashni nazarda tutuvchi qonun hamda qoidalardan foydalanishga majbur bo`lmaslik eng ijobiy holatdir.

"Idishlarning yuvuqsiz qolib ketishiga barham bergan asosiy omil ikkita, - xayolimda o`z qarashim bilan vaziyatga baho berib o`tgandim, - birinchisi: boshqalarga og`irligi tushishi mumkinligini anglash va ongli ravishda ushbu salbiy odatni tark etishga harakat qilish; ikkinchisi: kimdir idishni yuvuqsiz qoldirib ketgan kishini ko`rsa, unga idishni yuvib qo`yish kerakligini eslatish. Huquq tilida bu ikki omilning birinchisi "huquqiy madaniyat", ikkinchisi esa "jamoat nazorati" deb ataladi".

Hamma uchun bir xil bo`lgan yana asosiy qoidalardan biri bu - hojatxona unitaziga hojatxona qog`ozidan boshqa hech narsa tashlamaslik. "Hojatxona haqida yozmasa ham bo`lardi", - degan xayol o`tdimi? Lekin buni yozmasdan o`tolmasdim, bu qoida men uchun juda muhim. Muhimligi shundaki, unitaz quvuriga nimadir tiqilib qolsa, barcha Hojatxonalarga boruvchi suv to`xtab qoladi. Suvning to`xtab qolishi qanday oqibatlarga olib kelishini tasavvur qila olasizmi?! Agarda kimnigdir bu qoidaga amal qilmasligi natijasida quvurga nimadir tiqilib qolsa-yu, bu haqda huquq o`qituvchim eshitsa, ushbu holatni "Transchegaraviy** daryolarga to`g`on qurish orqali suvni to`sib qo`yish va boshqa davlatlar manfaatiga zarar yetkazish" deb baholagan bo`lar hamda buni hech ikkilanmay "o`ta og`ir jinoyat" deb belgilab qo`yardi.

Shunigdek, koridorda kech soat 9:00 dan keyin boshqalarning uxlashiga xalal beradigan darajada baland tovush bilan gaplashish mumkin emas; kompyuterxonada tamaddi qilish mumkin emas; televizor va kompyuterdan foydalanib bo`lingach, albatta o`chirilsin va shu kabi bir qancha qoidalar bor. Ular juda oddiy bo`lib, amal qilish uchun arzimas e`tibor talab qilinadi, xolos. Yotoqxonada yashovchi barcha uchun bir xil bo`lgan bunday qoidalarga mos keluvchi huquqiy atama "Xalqaro huquq normalari" deyiladi.

***

Shaxsiy hudud va obyektlarga har bir kishining o`z xonasi, xona ichidagi muzlatgich, konditsioner, divan, dars stoli va stuli, xojatxona, kiyimlarni solish uchun shkaf, kiyim ilgichlar, kitob javoni va shunga o`xshash boshqa buyumlar, shunigdek, yotoqxonaga kirgandan o`ng tarafda joylashgan oyoq kiyim qo`yish javoni kiradi.

Yotoqxonada yashovchilar shaxsiy hududlardan va buyumlardan o`z xohishiga ko`ra foydalanishadi. Masalan, men havo issiq paytlarda kechasi konditsionerni yoqib qo`yishdan ko`ra derazani ochib qo`yishni afzal bilaman. 

- Men hech qachon derazamni ochib qo`ymayman, derazadan turli hashoratlar kirishi mumkin. Shuning uchun doim konditsionerdan foydalanaman, - degandi koreyaliklardan biri mening bu odatimni eshitganida.

Bundan tashqari, men sumkamni kitob javoni ustiga qo`yib qo`yaman, men bilan bir guruhda o`qiydigan Buyuk Britaniyalik qiz esa sumkasini dars stoli ostida saqlaydi.

AQSh vakillaridan biri juda ko`p hollarda xonasining eshigini ochib qo`yadi hamda koridordan o`tayotganlarga "Xayrli kun!", "Darsdan qaytyapsanmi?", "Qayergadir ketyapsanmi?" kabi so`zlar bilan tez-tez murojaat qilib turadi.

Xitoy vakillaridan biri esa xona eshigini hech qachon ochib qo`ymagan ma'qul deb hisoblashini aytadi: "Xonaning ichidagilarga boshqalarning ko`zi tushmagani yaxshi", - deydi u hamda eshigini doim yopiq holda saqlaydi.

Shuningdek, shaxsiy hududlarda qoidalarni hudud egalarining o`zi belgilaydi. Masalan, mening xonamga kirib qolgan o`rgimchak o`ldirilishi shart. Men bunday o`rgimchaklarning barchasini o`ldiraman.

- O`rgimchakni o`ldirish yaxshi emas, - degandi fransuz qiz bu qoidamni eshitib, - har bir mavjudodning o`z vazifasi bor. O`rgimchak pashsha va shunga o`xshash zararli hashoratlarni yeydi. Bu - ijobiy vazifa.

Fransuz qizning aytishicha, agar o`rgimchak xonasiga kirib qolsa, uni o`ldirmasdan xonasidan chiqarib yuborar ekan. Lekin pashsha borasida fikri meniki bilan bir xil: "Xonaga kirib qolgan pashshani o`ldirish kerak - pashshalar xonamizga bizni chaqish uchungina kiradi, axir!" - alohida urg`u bilan ta'kidlaydi u.

Yaponiyalik qizning o`rgimchakka munosabati butunlay o`zgacha - u o`rgimchakdan juda qo`rqadi. O`rgimchak xonasiga kirib oladigan bo`lsa, yotoqxonadagi talabalardan birini xonasiga boshlab keladi hamda o`rgimchakni o`ldirtiradi yoki xonasidan chiqartirib yuboradi.

Shaxsiy hududdagi boshqa qoidalar ham turli millat vakillarining dunyoqarashi va odatlaridan kelib chiqib o`rnatilgan bo`lib, ko`pchiligi bir-biridan farq qiladi. Shuningdek, talabalar boshqa xonadagi qoidani to`g`ri deb bilmasa-da, ularning aynan shu xonada amalda bo`lishiga jon-jahdi bilan qarshilik qilishmaydi, lekin, albatta, bu boradagi fikrlarini aytib o`tadi. Fikrlar qaratilgan talaba ham ularni eshitishdan bosh tortmaydi, o`zini eshitmaganlikka solmaydi. Aksincha, e'tibor bilan tinglaydi, ular qanchalik asosli ekanligini o`ylab ko`radi. Bildirilgan fikrlarni to`g`ri deb topsa, qoidasiga o`zgartirish kiritadi, asosli deb bilmasa, shu zaylda davom ettiradi. Bu holatni, to`la mos kelmasa-da, huquqiy tilda "fikr erkinligi va uning amaldagi ifodasi" deb atash mumkin.


Shuningdek, talabalar tez-tez bir-birlarining xonalariga turli maqsadda kirib turadilar: suhbatlashish uchun, birga dars qilish uchun, ba'zi masalalarda maslahat qilish uchun, kasal bo`lib qolgan talabani ko`rish uchun, xonaga kirib qolgan biror hashoratni xonadan chiqarib berish yoki o`ldirib berish uchun va hokazolar.

Turli davlatdan bo`lgan bu talabalarning boshqa xonaga kirib-chiqish munosabatida ajoyib bir xulqi mavjud: qanday maqsadda, necha marta boshqa xonaga kirishidan hamda xonada qancha muddat qolishidan qat'i nazar, hech bir xalq vakili "Bu xona endi menga tegishli", - deb sherigining xonasiga da`vo qilmaydi. Sizda "Boshqaning xonasi bo`lgandan keyin da'vo qilmaydi-da. Oddiy holat-ku, buning nimasi ajoyib?" - degan savol tug`ilishi ham mumkin. Ammo men bu savolga siz qoniqadigan darajada javob bera olmayman. Bu savolni yotoqxonada yagona bo`lgan ukrain qizdan so`rab ko`rganingiz ma'qul. O`ylashimcha, u sizga ushbu xulq qanchalik ajoyib ekanligini yetarli darajada tushuntirib bera oladi.

Bundan tashqari, yotoqxonada talabalar o`zlari istagan diniga e'tiqod qilishi yoki hech qaysi dinga e'tiqod qilmasliklari mumkin. 

Talabalar orasida vegetarianlar ikkita, xristian dinidagilar 10 kishidan ortiqroq, buddaviylik ta'limotiga amal qiluvchilar ham bir nechta, hech qaysi din yoki ta'limotga amal qilmaydiganlar 15 kishidan ko`proq. Men esa yotoqxonada islom dinidagi yagona kishiman.

Yotoqxonada uyushtiriladigan tadbir va bazmlarda e'tiqodlar, albatta, hisobga olinadi: Yaponiyada eng ko`p ishlatiladigan go`sht cho`chqa go`shti. Go`sht iste'mol qiluvchi talabalarning atigi bittasi, ya'ni men islom dinida taqiqlangani uchun cho`chqa go`shtini yemayman. Shu sababli go`shtli ovqatlar har doim ikkiga bo`lib tayyorlanadi - cho`chqa go`shtili va mol go`shtili. Shuningdek, ikki vegetarian uchun ham albatta faqat sabzavotlardan iborat taomlar pishiriladi. Ichimliklar ham alkogolli va alkogolsiz qilib bo`lib qo`yiladi. Bu huquq tilida e'tiqod va vijdon erkinligi hamda uni amalga tatbiq etish deyiladi.

***

Siz yapon va xitoy millati yoki yapon va koreys millatidagi insonlarning ba'zilari bir-birini yoqtirishmasligini eshitganmisiz? Men ko`p eshitganman. Bu yoqtirmaslikning sababi shunday: ba'zi yaponlar koreys va xitoylarni koreys va xitoy bo`lgani uchun, ular esa yaponlarni yapon bo`lgani uchun yoqtirishmaydi. Bu - yoqtirmaslikning men tushuna olmaydigan darajadagi murakkab va mantig`imga zid sababi. 

- Yaponiyada ishlovchi xitoyliklarga yoqtirmasligi uchun ruhiy bosim o`tkazadigan, ba'zida haqoratlaydigan yaponlar ham uchrab turarkan, - biroz ikkilanish ohangida gapirdi do`konga ishga kirmoqchi bo`lib yurgan xitoylik qiz.
- Yoqtirmasliklarining sababi nima? - bila turib so`radim men.
- Bilmadim.. Shunchaki xitoylik bo`lgani uchun yoqtirishmaydi..
- Ha, bunday holat menga ham tanish. Ba'zi o`zbeklar qirg`izlarni qirg`iz bo`lgani uchun, qirg`izlarning ba'zilari esa o`zbeklarni o`zbek bo`lgani uchun yoqtirmaydi. G`alati-a? - so`radim men. - Bu huquqda millatchilik deyiladi, - xayolimdan o`tkazdim.

Xitoy qiz "G`alati", - degan ifodada yelka qisib qo`ydi.

- Sen-chi, hech yaponlarni yaponligi uchun yoqtirmagan payting bo`lganmi?
- Yo`g`-e, insonni shunchaki qaysidir millatga tegishli bo`lgani uchun yoqtirmaslik noto`g`ri-ku!
- Ha, fikringga to`la qo`shilaman. Insonlarni qaysidir millatga yoki davlatga, yoxud e'tiqodga mansubligi uchungina yoqtirmaslikka va ulardan nafratlanishga hech kim haqli emas. Insonlarga mansubligiga qarab emas, insoniy xislatlariga qarab baho berilishi kerak-ku, axir. Yaxshi inson, qaysi millat vakili bo`lishidan qat'i nazar, yaxshi va u hurmatga loyiq. Xuddi shu kabi, yomon odam, qaysi millatga mansub bo`lmasin, yomon va uni yoqtirmaslikka haqqimiz bor.
- Lekin yotoqxonadagi yaponlar menga yaxshi munosabatda, yapon dugonam qayergadir sayohatga yoki aylanishga bormoqchi bo`lsa, meni ham, albatta, taklif etadi.
- Bu yaxshi, juda. Men yotoqxonadagi millatlarning bir-biriga bo`lgan munosabatlarini yoqtiraman.

Ha, biz - turli millat vakillari yotoqxonada shunday yashaymiz. Yotoqxona - biz uchun kichik dunyo, biz - bu dunyoning aholisi, xonalar - har bir millatga tegishli davlatlar. Biz birgalikda foydalaniladigan hududdan birga foydalanamiz, qo`shnimizga oqib boradigan suvni to`sib qo`ymaymiz, bir-birimizni qaysidir millatga tegishli bo`lganimiz uchun yomon ko`rmaymiz, dinlarimizning haq yoki nohaq ekanligi ustida tortishib, janjal chiqarmaymiz, boshqa millatning davlatiga kirib olib: "Bu mening davlatim!" deb da'vo qilmaymiz. Shunigdek, bajarilishi bajarilmasligidan osonroq va foydaliroq bo`lgan umumiy qoidalarga amal qilamiz. Bu qoidalar buzilsa, bunga qarshi birgalikda chora ko`ramiz. Qaysidir davlatning qonun-qoidalari bizning dunyoqarashimizga to`g`ri kelmasa ham, uni zo`rlik, taziyq bilan o`zgartirishga harakat qilmaymiz, lekin o`z fikrimizni, albatta, bildiramiz, bildirilgan fikrlardan to`g`ri xulosa qilishga va noto`g`ri bo`lgan qoidalarimizni to`g`rilashga or qilmaymiz. Biz kichik dunyomizda shunday yashaymiz.

Siz fikrimni tasdiqlamasligingiz va meni utopistga chiqarishingiz mumkin, lekin dunyodagi barcha millat va xalqlar xuddi shunday yashay oladilar, shunday yashashga qodir hamda haqlidirlar. Men buni ularning vakillari orqali ko`rib turibman.

Dunyo xalqlarining bunday hayotini huquq tilida qanday atash mumkinligi haqida yetarlicha o`yladim, lekin topa olmadim. Ha, huquq tilida bunday atama mavjud emas. Bunday atama, ba'zilarga ancha erish va jo`n eshitilsa-da, oddiy insonlarning tilida mavjud: buni ular baxt deb ataydilar.

"International House 2" yotoqxonasida yashovchi talabalar.

*TDYU - Toshkent davlat yuridik universtiteti.
**Transchegaraviy - bir-necha davlatlarni kesib o`tgan.

Muallif ruxsatisiz blogpostlardan nusxa ko`chirish hamda saytlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa yerlarda chop etish, yozib qoldirish ta`qiqlanadi.  

Munosabat

Muallif ruxsatisiz blogpostlardan nusxa ko`chirish hamda saytlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa yerlarda chop etish, yozib qoldirish ta`qiqlanadi.   

  Bugun bir video ko`rdim: 2014-yil 22-iyul kuni Yaponiyaning Tokyo shahrida turli qurilma va texnikalar ishlab chiqaruvchi MTG kompaniyasi o`zining yangi texnikasini ommaga tanishtirish uchun tadbir o`tkazadi. Tadbirga mehmon sifatida Cristiano Ronaldo taklif etiladi hamda tadbirning ma`lum qismi muxlislar va Ronaldo o`rtasidagi savol-javobga ajratiladi. Ronaldoning muxlislaridan biri bo`lgan 11-12 yoshlardagi yapon bola unga portugal tilida savol beradi (savolini qog`ozga yozib olgan va sahnada o`sha qog`ozdan o`qib beradi). Bola portugal tilida gapirishga harakat qilar ekan, bir necha bora tutilib qola boshlaydi. Tomoshabinlar (tomoshabinlar - yaponlar) esa bolaning tutilib gapirishini ko`rib kula boshlaydi. Shunda Ronaldo: "Nega? Ular nega kulishyapti? U yaxshi gapiryapti. Ular bolani olqishlashi kerak, chunki u tirishqoqlik bilan harakat qilyapti", - deb tomoshabinlarning kulgusiga nisbatan o`z munosabatini bildiradi.

  Zarigani (ザリガ二) nomli akkaunt egasi (yapon) ushbu videoni "Postlar" (ポスト) saytiga joylashtirgan hamda qisqa qilib o`z fikrini yozib qoldirgan. Quyida u yozib qoldirgan qisqa post so`zma-so`z tarjima qilingan:

"Chin dildan harakat qilib portugal tilida gapirayotgan bolaning ustidan kulgan yapon tomoshabinlariga: "Nega kulasizlar?". Cristiano Ronaldoning ko`rsatgan xulqi xorijda ijobiy baholanmoqda.

2014-yil iyul oyida Tokyoda tashkil qilingan kosmetik uskunalar ishlab chiqaruvchi kompaniyaning PR tadbirida Cristiano Ronaldoga yosh bolakay savol bilan murojaat qildi. Lekin auditoriya portugal tilida savol berayotgan boladan kula boshladi. Shunda Ronaldo "Nega kulasizlar? U portugalchada yaxshi gapiryapti, men ham uni yaxshi tushunyapman", - deb chin dildan harakat qilib portugalcha gapirayotgan bolani kulgudan himoya qildi. Men, yaponlarning biri sifatida, auditoriyaning bu kulishidan juda uyaldim".

  Quyidagi link orqali aytib o`tilgan video va postni ko`rishingiz mumkin: http://9post.jp/18082

  Biz o`zbeklarda ham (hammada emas, albatta) shunga o`xshash odat bor: kimdir nimagadir chin dildan harakat qilsa va bu harakati davomida ba`zi kamchiliklarga yo`l qo`ysa, uning ustidan kulamiz (ba`zan bu inson yosh bola, ba`zan tengdoshimiz, gohida esa bizdan katta yoshli bo`lishi mumkin). Bu juda xunuk va salbiy odat. Insonning chin dildan qilgan har qanday ijobiy harakati hurmatga sazovor. Harakat va intilishda bo`lgan inson esa kamchiliklarga yo`l qo`yishi tabiiy hol. Biz bunday holda uning yo`l qo`yayotgan kamchiliklari ustidan kulishimiz emas, ularni tuzatishga yordam qilishimiz, yordam qilishni eplamasak, hech bo`lmaganda, "Harakatdan to`xtama!", "Harakating yaxshi, davom et!", kabi so`zlar bilan quvvatlashimiz kerak. Kishilarning, ayniqsa yoshlarning harakati va intilishlari ustidan kulish, ularning shijoatini yo`qotib qo`yishiga, ba`zida esa maqsadidan voz kechishiga sabab bo`lishi mumkin. Har bir inson kelajakda jamiyatning manfaatiga xizmat qilishi mumkin bo`lgan harakat va intilishlar ustidan kulish orqali ularni yo`qqa chiqishiga sababchi bo`lib qolishdan tiyilishi lozim.